“Mùa rét thì xôi nóng, hãy còn hơi bốc lên như sương mù, ăn vừa nóng người vừa chắc dạ. Và có ai ngẫm nghĩ kỹ cái vị hành khô chưng mỡ ở trong bát ngô nếp bung non; hành giòn và thơm phức, những hạt ngô béo rưới chút nước mỡ trong…”
Đó là những dòng được Thạch Lam viết trong tác phẩm Hà Nội, ba mươi sáu phố phường về một thứ quà sáng bình dân và phổ thông năm xưa ở thủ đô, đến hôm nay món điểm tâm ấy vẫn đủ sức mê hoặc cả những vị khách nước ngoài đến với Hà Nội, tìm kiếm những món ăn đường phố bình dân nhưng ngon miệng. Trên blog có tên “Sticky Rice” (Nếp), Mark Lowerson – tác giả bài này viết:
Bữa sáng của tôi được gói bằng một tờ giấy báo, bên trong là một lớp lá chuối rồi bỏ vào một túi nhựa. Tôi ăn gói xôi với ba lớp bọc ấy trên đường phố tràn ngập hàng ăn vào một buổi sáng ở Hà Nội. Người bán xôi ngồi khuất sau một dãy xe gắn máy, chỉ có thể nhận ra chị bởi đám đông khách hàng vây quanh, người thì đặt hàng, người thì cúi xuống xem phần xôi mình mua. Người bán kẻ mua có một mối liên hệ mua bán kỳ lạ: gắt gỏng, cau có… bởi ai cũng muốn tìm một chút lợi riêng trong gói xôi nhỏ ấy.
Trong cái rổ của chị bán xôi chất đầy nhiều loại xôi. Xôi lạc (đậu phộng) với những hạt lạc màu nâu thật hấp dẫn trên nền nếp trắng được gói trong lớp lá chuối xanh, thêm một muỗng nhỏ muối vừng bên cạnh. Tôi dùng tay véo một miếng rồi chấm nhẹ vào thứ gia vị lạ lùng đã thật sự làm cho miếng xôi nhạt trở nên thật ngon.
Xôi ngô (bắp) với những hạt ngô non mềm mại dù vẫn nguyên hình dạng, được rải đều giữa các hạt nếp. Thứ ngô hạt trắng ít ngọt lại hữu dụng ở món xôi này; dường như nó là giống ngô được ưa chuộng nhất ở ViệtNam, người bản xứ thường phân biệt nó với giống ngô có hạt màu vàng được trồng ở Thái Lan. Loại ngô này giữ được hình dạng tốt hơn sau khi nấu chín, hạt của chúng vẫn đầy đặn và cho cảm giác khi nhai trong miệng. Một lần nữa, trên gói xôi ngô là một nụ hoa đầy hương vị. Hành phi được phủ lên lớp xôi. Tôi đã yêu cầu người bán xôi cho thêm thứ hành được chiên khô ngon tuyệt này! Và thêm một muỗng dầu thực vật nữa được rưới lên để làm mềm xôi trước khi ăn.
Xôi đậu xanh là một sự kết hợp những hạt đậu xanh đã đãi vỏ và nếp, thêm một ít đậu rải lên lớp mặt và một lần nữa – hành phi cùng dầu ăn. Ngoài ra người ta có thể ăn kèm với cả ba loại xôi kể trên một thứ thịt heo sấy khô được gọi là ruốc. Đây là thứ thực phẩm được làm với nước mắm, có lẽ là sự lựa chọn phổ thông nhất của những người bản xứ khi ăn xôi buổi sáng. Tôi không thích ruốc nhưng khi người bán lỡ bỏ vào gói xôi, nó cũng dễ nuốt và không quá nặng mùi!
