Trong nhà ống Việt, cầu thang thường bị đối xử như một khoản thuế: phải nộp, không ai thích. Nhưng nếu nó đã chiếm chỗ rồi, tại sao không bắt nó làm thêm việc?
Một căn nhà ống 4×16m có khoảng 64m² sàn mỗi tầng. Cầu thang, nếu làm đúng chuẩn bậc và chiếu nghỉ, lấy đi tầm 8–12m² — nhân với ba tầng là gần một phòng ngủ bốc hơi. Con số đó đủ để hiểu vì sao ở các đô thị châu Á mật độ cao, kiến trúc sư ngày càng từ chối coi cầu thang là “phần chết”.
Câu hỏi, như cách ArchDaily đặt ra trong chuyên đề về nhà nhỏ châu Á, đã đổi: không còn là giấu cầu thang đi đâu, mà là bắt nó gánh thêm được gì.
Cầu thang làm tủ
Cách phổ biến nhất và cũng bị làm ẩu nhiều nhất. Khoảng trống dưới bậc thang là thể tích có sẵn, không tốn thêm mét vuông nào. Vấn đề nằm ở chỗ đa số biến nó thành một cái hốc tối, cửa mở khó, đồ nhét vào rồi không lấy ra. Nguyên tắc: chia theo chiều sâu, dùng ngăn kéo trượt thay cánh mở, và chấp nhận rằng phần sâu nhất chỉ để đồ theo mùa.
Cầu thang làm giếng sáng
Nhà ống chỉ có mặt trước và mặt sau để lấy sáng. Đặt cầu thang vào giữa và mở thông tầng ngay trên nó, ta có một cột ánh sáng chạy dọc chiều cao — thứ mà không cửa sổ nào ở mặt tiền làm được. Cầu thang hở bậc, tay vịn thép mảnh hoặc lưới thay vì tường đặc, để ánh sáng đi xuống được tầng dưới. Hiệu quả kép: sáng và thoát nhiệt, vì khí nóng tự tìm đường lên đỉnh giếng.
Cầu thang làm chỗ ngồi
Trong căn hộ siêu nhỏ — A Little Design từng làm căn 22m² ở Đài Loan — vài bậc thang rộng bản thay luôn cho ghế, bàn phụ, giá sách. Người ta ngồi trên bậc để đọc, để nói chuyện. Cách này chỉ hiệu quả khi bậc đủ rộng (tối thiểu 40cm chiều sâu) và có ít nhất một mặt tựa lưng. Làm nửa vời sẽ ra một chỗ không ai muốn ngồi.
Cầu thang làm ranh giới
Đây là cách ít người nghĩ tới nhất và có lẽ giá trị nhất với nhà nhiều thế hệ. ODDO architects ở Hà Nội dùng khối thang như một bức tường mềm, chia không gian mà không đóng nó lại — người ở hai bên vẫn nghe nhau, vẫn thấy ánh sáng của nhau, nhưng không nhìn thẳng vào nhau. Trong một ngôi nhà mà ông bà, vợ chồng và con cái sống chung, thứ ranh giới nửa vời ấy quý hơn một cánh cửa.
Điểm chung của bốn cách trên: không cách nào thêm diện tích. Chúng chỉ đòi ta thừa nhận rằng cầu thang đã chiếm chỗ rồi — và một thứ đã chiếm chỗ thì nên trả tiền thuê.
• Đọc thêm: Kiến trúc vùng ngập lũ: sống cùng nước
