Kiến trúc biết trước mình sẽ bị tháo

Một cửa hàng đổi chủ sau ba năm. Một triển lãm tháo sau ba tuần. Nhưng chúng vẫn được xây bằng vật liệu tính bằng thế kỷ. Kiến trúc tạm thời không phải kiến trúc hạng hai — nó chỉ cần một loại vật liệu biết trước ngày kết thúc của mình.

ZUO Studio dựng một pavilion tre 1.570m² uốn cong trên mặt nước cho Triển lãm Hoa Thế giới Đài Trung. Ngay từ bản vẽ đầu tiên, công trình đã biết số phận của mình: hết kỳ triển lãm, nó sẽ được tháo và mặt bằng trả về nguyên trạng. Không phải một thất bại. Đó là đề bài.

Đây là điểm mà kiến trúc đương đại vẫn lúng túng. Chúng ta xây bằng ngôn ngữ của sự vĩnh viễn — bê tông, thép, móng sâu — cho những chương trình sử dụng ngắn ngủi một cách hiển nhiên. Gian hàng hội chợ. Showroom theo mùa. Khu nghỉ dưỡng sẽ được “làm mới toàn bộ” sau bảy năm. Lượng carbon đổ vào các công trình ấy còn chưa kịp được bù trừ thì công trình đã bị đập.

Câu hỏi không phải “tre có thay được bê tông không”. Nó không thay được. Câu hỏi đúng hơn: chúng ta đang dùng vật liệu vĩnh cửu để giải những bài toán tạm thời ở đâu?

Tre có một logic vật liệu gần với sửa chữa hơn là hoàn tất. Nhẹ, tỉ lệ chịu lực trên trọng lượng cao, mọc lại sau vài năm. Nhưng đặc tính đáng giá nhất của nó trong kiến trúc tạm thời lại là thứ ít ai nhắc: tre hỏng theo cách nhìn thấy được. Mối lỏng, thân nứt, khớp xô — những dấu hiệu ấy hiện ra trước khi tai nạn xảy ra. Với một công trình có vòng đời ngắn và được kiểm tra thường xuyên, đó là một ưu thế chứ không phải khuyết điểm.

Hệ kết cấu tre lắp ráp — như Deployable Bamboo Structure Pavilion của Bambutec Design — đẩy ý này đi xa hơn: cấu kiện chuẩn hoá, dựng nhanh, tháo nhanh, dùng lại ở địa điểm khác. Công trình không chết khi sự kiện kết thúc. Nó di chuyển.

Nhưng ở đây có một cái bẫy cần nói thẳng: tạm thời không có nghĩa là dễ dãi.

Trong nhiều hệ thống quy chuẩn, “công trình tạm” chỉ được hiểu là công trình được giảm nhẹ yêu cầu. Đó là cách hiểu sai và nguy hiểm. Kiến trúc tạm thời cần một loại kỷ luật khác — không lỏng hơn, chỉ khác: giới hạn sử dụng rõ ràng, chu kỳ kiểm tra bắt buộc, người chịu trách nhiệm bảo dưỡng có tên, cấu kiện thay thế được, và một quy trình tháo dỡ được viết ra từ trước. ISO 22156:2021 mới chỉ mở khung cho tre ở nhà thấp tầng dưới 7 mét. Phần còn lại vẫn là khoảng trống.

Vì thế, một pavilion tre làm nghiêm túc không rẻ hơn nhờ ăn bớt. Nó rẻ hơn vì không phải trả cho thứ nó không cần: móng sâu, kết cấu vĩnh cửu, và lượng carbon dành cho một tương lai mà công trình không hề có.

Kiến trúc đã quen nghĩ rằng xây là một hành động dứt điểm. Tre gợi ý điều ngược lại: xây là một mối quan hệ kéo dài — giữa vật liệu, người bảo dưỡng, cách sử dụng và thời điểm dừng lại. Với những không gian vốn dĩ chỉ sống vài mùa, đó có lẽ là cách nghĩ trung thực hơn.

• Đọc thêm: Tre có thật sự xanh? Câu hỏi bắt đầu từ ngày công trình hoàn thành