Nước Nga không chỉ nổi tiếng với búp bê Matryoska mà còn đặc trưng với những món đồ chơi đất nung được nắn nặn từ đất sét truyền thống Dymkovo, Filimonovo và Kargopol mà giờ đây đã trở thành các nghệ phẩm lưu niệm không thể thiếu với bất kỳ du khách nào khi đặt chân đến thăm viếng xứ sở bạch dương.
1. Đồ chơi Dymkovo, còn gọi là đồ chơi Vyatka hoặc đồ chơi Kirov của Nga là những tạo hình con người, con vật được nặn và tô vẽ trên đất sét, đôi khi còn được tạo tác như một dạng tò he hay chiếc còi thổi sáo nhỏ.
Đây là một trong những nghề thủ công mỹ nghệ dân gian của người Nga ngày nay vẫn còn tồn tại trong ngôi làng Dymkovo gần Kirov (Vyatka trước kia) ở Nga. Theo truyền thống, các món đồ chơi Dymkovo thường được tạo tác bởi những người phụ nữ.
Truyền thống tạo tác nghệ phẩm tò he thường được thể hiện dưới hình thức một con ngựa, một người cưỡi ngựa, một con chim cho thấy bóng dáng hình ảnh lễ nghi ma thuật cổ xưa mà con người phải thực hiện trong các lễ hội nông lịch.
Về sau, những hình tượng nhỏ bé này mất đi ý nghĩa ma thuật và biến thành các món đồ chơi cho trẻ em, đã khiến nó trở thành một mặt hàng thủ công mỹ nghệ. Cho đến thế kỷ 20, việc sản xuất những món đồ chơi này được lên lịch tạo tác cho hội chợ mùa xuân.
Ghi nhận đầu tiên về sự kiện này diễn ra vào năm 1811, nhưng nó được cho là đã tồn tại trong khoảng 400 năm, do đó niên đại lịch sử của những món đồ chơi Dymkovo ít nhất là từ thế kỷ 17.
Vào cuối thế kỷ 19, các ngành nghề thủ công rơi vào tình trạng suy tàn bởi sự cạnh tranh khốc liệt giữa tượng thạch cao đúc khuôn và đồ chơi nặn từ đất sét Dymkovo; do đó, chúng buộc phải mô phỏng theo các sản phẩm gốm sứ để giành lấy thị phần.
- Xem thêm: Nghệ phẩm xơ dừa Orissa
Tuy nhiên, vào thời Xô viết, nghề thủ công mỹ nghệ Dymkovo đã được hồi sinh. Năm 1933, chính phủ tổ chức một hợp tác xã sản xuất được gọi là Đồ chơi Vyatka. Ngày nay, những món đồ chơi Dymkovo được biết đến như một món quà lưu niệm nổi tiếng của Nga.
Đồ chơi Dymkovo được nặn từ hỗn hợp đất sét của những người thợ làm gốm địa phương và cát. Các bộ phận của món đồ chơi được gắn chặt với nhau bằng đất sét nhão.
Sau khi tạo tác xong, những món đồ chơi được hong khô và ủ trong lò, được quét vôi trắng với phấn pha loãng trong sữa, sau đó được sơn với màu keo (trước năm 1953, các nghệ nhân sử dụng anilin sơn lót lớp nền với trứng) từ 4 đến 10 (hoặc nhiều hơn) sắc màu và được trang trí với vàng lá.
Những món đồ chơi Dymkovo ngày nay cũng bao gồm cả các họa tiết cổ xưa giống như vào thế kỷ 19, tạo tác vẫn thể hiện hình tượng các vũ công truyền thống, thôn nữ, nyanki – bà vú, vodonoski – cô gái mang nước).
Vào những năm 1930, đồ chơi Dymkovo bắt đầu được tạo tác các đề tài thuộc về những câu chuyện cổ tích/thần tiên và đời sống đương đại. Ngoài ra, còn có các nghệ phẩm đa nhân vật được thể hiện trên bệ/giá/khung, và hình tượng nhân vật về con người cao hơn 30cm.
Tạo hình đồ chơi Dymkovo vô cùng đa dạng, trừu tượng và hơi kỳ lạ – nhấn mạnh bởi những chiếc diềm xếp nếp/đăng-ten, chiếc cổ áo phồng lên, và những đặc điểm khác… khiến cho món đồ chơi trở nên rực rỡ, với các sáng tạo ngẫu hứng biểu thị những trang trí có dạng hình học như hình tròn, kẻ ô vuông, dấu chấm có màu sắc và kích cỡ khác nhau.
2. Đồ chơi Filimonovo là một loại đồ gốm thủ công của Nga, được sản xuất tại quận Odoyevsky thuộc Tula Oblast, Nga.
Những nghệ nhân bậc thầy cuối cùng của vùng đất đó đã hồi sinh hình thức nghệ thuật bị lãng quên này trong những năm 1960 và việc thương mại hóa chúng được những người thợ gốm địa phương bắt đầu vào giữa thế kỷ 19.
- Xem thêm: Cây đời trong nghệ phẩm thủ công Mexico
Nhờ nguồn nguyên liệu đất sét có chất lượng tốt, các nghệ nhân đã nắn đất sét thành các món đồ chơi và bày bán trên thị trường địa phương từ thế kỷ 16.
Giống như trong hầu hết các ngành nghề tạo tác đồ gốm, người nghệ nhân làm việc cùng với các thành viên trong gia đình.
Do đó, đàn ông sẽ đảm nhận việc tạo hình đồ chơi, còn phụ nữ chịu trách nhiệm chạm khắc và tô vẽ món đồ chơi. Ngoài ra, phụ nữ cũng chịu trách nhiệm mua bán các vật phẩm món đồ chơi Filimonovo.
Nguồn nguyên liệu đất sét dồi dào, phong phú và mềm như bơ là điều kiện cực kỳ thuận lợi cho việc tạo tác những món đồ chơi.
Chính thuộc tính đặc biệt này của đất sét đã định hình một phong cách khác thường cho các bức tượng nhỏ: tất cả đều có cổ và chân kéo dài, và các phần đều được kéo dài thêm nói chung.
Do đất sét co lại và nứt khi khô, nghệ nhân phải điều chỉnh nó nhiều lần trước khi món đồ gốm khô hoàn toàn. Để điều chỉnh nó, họ không thể làm gì ngoài việc kéo dài nó và tạo nên phong cách Filimonovo độc đáo.
Những món đồ chơi này được đặt theo tên gọi của ngôi làng mà nó xuất thân – Filimonovo và nắn bằng tay từ đất sét trắng xám của địa phương nên khi nung tạo thành loại gốm trắng thuần. Nghệ nhân vẽ các hình họa bằng màu nhuộm anilin với những họa tiết là các dải và đốm sáng màu.
Mặc dù màu sắc cơ bản chỉ bao gồm các màu đỏ thẫm, xanh lá cây, vàng và xanh dương, nhưng các món đồ chơi gốm đất nung này được tô vẽ rất tươi sáng và vui mắt.
Đồ chơi Filimonovo thường bao gồm những chiếc còi đất sét có hình tượng của người phụ nữ, kỵ sĩ và đa dạng các con vật như gấu, gia súc, gà trống và các bức tượng người, con gà trống hay con vật khác ôm gà cũng khá phổ biến.
3. Đồ chơi Kargopol cũng được nặn từ đất sét rồi sơn màu các tạo hình về con người và con vật. Đây là một trong những nghệ phẩm thủ công mỹ nghệ dân gian cổ xưa của Nga được tạo tác ở thị trấn Kargopol, Arkhangelsk Oblast, ở phía bắc nước Nga và các vùng lân cận.
Bắt đầu vào thế kỷ 19 tại khu vực phía tây Kargopol, những người thợ gốm không là các nghệ nhân chuyên nghiệp mà chỉ là những người nông dân tạo tác nên chúng khi rảnh rỗi, lúc nông nhàn.
- Xem thêm: Nghề chạm khắc xương ở Lucknow
Nghệ nhân chế tác đồ chơi danh tiếng này vào đầu thế kỷ 20 là Ivan Druzhinin (1887-1949). Nghề thủ công này gần như suy tàn vào những năm 1930.
Nhưng trong những năm 1950, chỉ một người nghệ nhân – Ulyana Babkina (1889-1977), còn tạo tác các món đồ chơi đó mà thôi.
Cuối cùng, những món đồ chơi của Babkina cũng được sự công nhận ở Nga, Hiệp hội Nghệ nhân Nga chú ý đến và nghề thủ công này đã được hồi sinh.
Đồ chơi Kargopol chủ yếu là những bức tượng nhỏ đơn lẻ về người nông dân và phụ nữ được tô vẽ bằng vôi tôi, than và đất sét màu.
Chúng được tạo tác có phần hơi xù xì/gồ ghề, với khuôn mặt phẳng và các chi tiết tổng thể về hình tượng và quần áo khiến chúng ta nhớ đến các hình tượng đá cổ xưa.
Các hình mẫu bao gồm hình bầu dục, hình tròn, hình chữ thập và mảng/miếng, cũng gợi nhớ các họa tiết trang trí xa xưa.
So với những món đồ chơi Filimonovo và Dymkovo có sắc màu sáng rõ, những bức tượng nhỏ từ vùng đất phía bắc nước Nga này có vẻ khá nghiêm nghị. Tuy nhiên, ấn tượng đầu tiên này chỉ bởi do màu sắc tô vẽ bao gồm màu đen, vàng sẫm và nâu.
Đối với đề tài/chủ đề của đồ chơi, chúng cho rất nhiều hình ảnh thú vị, được tạo tác đơn giản nhưng rất ấm áp và hóm hỉnh dân gian.
Hình tượng con người được thể hiện không chỉ diễn tả tâm lý, mà người xem có thể hình dung ra cách sống và cách cư xử của người dân địa phương (như người đàn ông tắm cho một con ngựa, người đàn ông gieo hạt, người đàn ông với rổ nấm).
Các món đồ chơi Kargopol cũng có những xếp đặt với một vài nhân vật, chẳng hạn như một merry troika với các hành khách trong chiếc xe trượt tuyết, các vũ công, chèo thuyền và nhiều cảnh tượng khác, được thể hiện bởi các nghệ nhân gốm là bậc thầy quan sát. Người thợ thủ công Kargopol cũng thích mô tả các con vật, cũng như những chủ đề từ chuyện kể dân gian.
Món đồ chơi này được tạo tác từng phần. Cốt lỗi của bức tượng là phần thân, cùng với đầu được lắp vào với chiếc váy đã được tạo hình sẵn.
Hình tượng người đàn ông thì chân tay hình trụ được đóng lắp chặt vào. Chúng được để khô trong một hoặc hai tuần và sau đó nung trong lò. Các đồ chơi được tô vẽ với màu keo.
- Xem thêm: Mặt nạ giấy bồi Raghurajpur
Đồ chơi Kargopol đặc trưng với các điều kiện thể hiện về tạo hình, tỷ lệ và màu sắc của hình tượng. Tất cả những bức tượng nhỏ đều có một chút chắc nịch, với tay và chân ngắn, thân hình thuôn, cổ dày và ngắn, cái đầu khá to. Đối với các con vật, chúng được tạo tác với chân dày dặn và đôi khi rất năng động.
Đồ chơi Kargopol ngày nay ít mang tính xưa cổ hơn. Để bảo tồn hình thức truyền thống, các nghệ nhân bậc thầy ngày nay đã tạo tác nó tinh tế hơn, đôi khi làm nổi bật rõ ràng các chi tiết hơn, và xa hoa tô vẽ nó trong dầu và màu keo; tuy nhiên, họ tránh làm cho nó quá sặc sỡ.
Để làm sinh động món đồ chơi giờ đây, người nghệ nhân tô vẽ thêm sắc màu vàng, màu xanh dương và màu cam. Các yếu tố trang trí chính là sự kết hợp của các đường chéo, đường tròn, cành nhánh cây trơ lá, xương cá trích, chấm và sọc/vằn.
Ngoài những bức tượng người, nghệ nhân Kargopol còn nặn ra con ngựa, bò, gấu, hươu và nhân vật trong các truyện kể và bylinas (sử thi anh hùng của Nga).
Một trong các nhân vật nổi tiếng nhất đã và vẫn là Polkan (phiên bản tiếng Centaur của Nga) – nửa ngựa và nửa người – với bộ râu, huân chương và cầu vai.
Các nhân vật thần tiên khác bao gồm sư tử, chim Sirin (với tạo hình đầu và ngực là người phụ nữ xinh đẹp còn thân của một con chim thường là chim cú), con ngựa hai đầu…
