Có quan niệm đã là nghĩa trang thì phải u buồn, ảm đạm. Song kỳ thực có một nơi mà khi vào đây, mọi đau thương, sầu muộn sẽ theo những hàng bia gỗ tan biến bởi mỗi tấm bia là chỗ khắc tên, tuổi của người quá cố đều rất rực rỡ, đa dạng.
Và có khi có những câu thơ dí dỏm, khi đọc lên người mất có thể mỉm cười nơi chín suối, còn thân quyến và du khách lại hân hoan vì có dịp hiểu thêm về đức tính, công việc, gia thế của người ấy. Đó là nghĩa trang Merry ở ngôi làng Sapanta, nước Romania.
Tất cả mọi bia gỗ trang nhã ở đây đều được nghệ sĩ Stan Ioan Patras (1908-1977) điêu khắc trong suốt 40 năm và nay là các học trò của ông.
Bằng việc tả lại cuộc đời của mỗi người quá cố cùng những sinh hoạt dân dã hồn hậu, ông đã không chỉ biến những phần mộ trở thành một nơi ca ngợi và lưu giữ những hình ảnh đẹp, thân quen của cổ nhân, mà còn là một bảo tàng nghệ thuật ngoài trời độc đáo thu hút khách du lịch, hằng ngày đón tiếp hàng trăm lượt người tấp nập.
Hiện nay, nghĩa trang Merry có khoảng 1.000 ngôi mộ, cũng đồng nghĩa với 1.000 tấm bia gỗ mà chính xác là các thánh giá sơn, khắc họa tiết, đa số là tranh, còn lại là các biểu tượng.
Mỗi tấm bia tuy có cùng đỉnh nhọn giống như ngọn tháp hay mái nhà, bên dưới là chữ thập và cuối cùng là bảng gỗ với nền màu chung là xanh da trời, nhưng lại có nội dung, hình ảnh rất khác nhau, gần như không trùng lặp.
Có bia khắc họa khung cảnh tăng gia sản xuất, có bia lại phản ánh những thú tiêu dao, đồ vật, gia súc-gia cầm và sản phẩm nông nghiệp.
Ngoài phù điêu, người ta còn thấy những bài thơ súc tích độ chín, 10 dòng kể chuyện một cách hài hước về cuộc đời-sự nghiệp của một người, ví dụ như là một thanh niên chưa vợ, một quả phụ, một bà mẹ kế, một bác nông phu, một thầy giáo, một kẻ nghiện rượu-thuốc lá…
Sở dĩ nghĩa trang ở làng Sapanta như vậy là vì nó bắt nguồn từ nền văn hóa bản địa Dacian, xem cái chết nhẹ tựa lông hồng và chỉ như một chuyến đi tìm kiếm một cuộc sống sau này tốt đẹp hơn.
Cái chết chỉ là một cánh cửa đi vào một thế giới khác, và qua đó người ta có cơ hội gặp được vị thần tối cao Zamolxe.
Cái chết cũng không đáng buồn, và nhiều vùng của Romania luôn có truyền thống đưa tiễn người chết bằng những hoạt động vui vẻ, tưng bừng như múa, hát để người ra đi vẫn cảm thấy đang ở trong vòng tay yêu thương và sinh hoạt của xóm làng.
Trước khi có tác phẩm của nghệ sĩ Stan Ioan Patras, người dân Sapanta đã có phong tục dựng bia khắc những hình vẽ hoa lá, thiên thần để trang trí phần mộ thêm sinh động, vui tươi. Đến thời ông, ông vẫn kế tục lối chạm trổ xưa, song phóng tác cả về nội dung lẫn hình thức.
Mỗi tác phẩm không chỉ dừng lại ở cây cỏ mà là con người trong từng thói quen, công việc hằng ngày khiến cho người ấy như đang sống tại thế và là một cách thú vị giúp dân làng lạc quan, hạnh phúc, chấp nhận sự thiếu vắng của người thân.
Được biết làng Sapanta khá ít người, chỉ có khoảng 5.000 khẩu và nằm ở một vùng biên giới xa xôi phía bắc đất nước, gần Ukraine.
Song nhờ công của nghệ sĩ Stan Ioan Patras mà nơi đây hiện giờ rất sôi động và có thể phát triển kinh tế từ du lịch. Để vào thăm quần thể những hàng bia gỗ xinh đẹp, du khách sẽ phải trả 5 Ron/người.
Stan Ioan Patras vốn sinh trưởng trong một gia đình làm đồ mộc trang trí tinh xảo. Năm 14 tuổi, ông đã biết tạc thánh giá và năm 26 tuổi nảy ra ý tưởng khắc thêm những lời văn, thơ trên đó.
Mới đầu chỉ là tên, tuổi, nghề nghiệp người quá cố. Dần dần là những câu thơ dài đến 11 dòng. Hai năm sau thì có phù điêu, hình nổi sơn vẽ đặc sắc tựa tranh.
Mỗi tác phẩm nói về một công việc, hoạt động chủ yếu của một người, cho thấy anh ta là thợ săn, thợ may, đầu bếp, lái xe hay nhạc sĩ, ngày thường hay làm điều gì như nướng bánh, dệt vải, phơi phóng, uống rượu, đánh bài…
Ngoài ra, còn có tình trạng hôn nhân, sức khỏe, bệnh tật như đã có bao nhiêu đứa con, cha mẹ già, bị tai nạn hay ốm chết vì lý do đặc dị.
- Xem thêm: Nghề chạm khắc xương ở Lucknow
Tất cả được thể hiện chân thật bằng hình ảnh và bài thơ rất rõ ràng. Nếu một người nghiện rượu sẽ có hình người ấy với chai rượu trống không và lời thơ, đại khái như “Tôi nằm yên nghỉ nơi đây”.
Tên gọi thường ngày chính là Stefan. Khi sống ham rượu ham bia. Vợ giận nên đã bỏ đi nhà từ lâu. Càng buồn, đánh đuổi nỗi sầu. Rượu kia tôi lại nốc đầy cho say…
Dường như mọi sự xấu tốt của một người đều được ông đưa lên văn bia, nhằm phản ánh được đúng phẩm chất ở người ấy.
Nhờ sự chân thành xen lẫn dí dỏm, khi đọc thơ, người xem có cảm tưởng như thấy lại hình bóng, hay được tiếp chuyện với cố nhân. Mỗi bài thơ đều bằng tiếng Romania, nên đôi lúc cần phải có người phiên dịch.
Song từ năm 2017, đã có nhiều bài thơ nổi tiếng được tập hợp thành sách và chuyển ngữ cho du khách hiểu biết về văn hóa địa phương.
Bắt đầu sáng tác bia mộ từ năm 1935, trung bình mỗi năm, nghệ sĩ Stan Ioan Patras điêu khắc khoảng 30 bức tranh bia gỗ tùy theo kích cỡ và nội dung. Khi trong làng có người mất, mọi người lại đến tìm ông, nhờ ông làm một tấm bia thật đẹp.
Ông có thể lấy một số sinh hoạt hay đồ dùng mà nhân vật lúc trước ưa thích song cũng có khi chỉ tạc chân dung bán thân hoặc các mô-típ trừu tượng từ thổ cẩm đưa vào tác phẩm.
Trong đó một mô-típ rất quen thuộc là hình ảnh mặt trời chói lọi, tỏa lan nghìn tia nắng ấm. Mặc dù nội dung là gì song tấm bia luôn được làm bằng gỗ sồi, bởi theo tín ngưỡng dân gian sồi là thứ gỗ rất linh thiêng, bền vững.
- Xem thêm: Nghệ thuật giữa rừng ở Đại Lải
Ngoài nền xanh trang nhã và màu đen trắng trung tính, trên bia mộ thường thấy nhiều gam màu sặc sỡ, như đỏ, vàng, hồng, tím, xanh lá…
Mỗi màu biểu thị một ý nghĩa của cuộc sống như đỏ tượng trưng cho tình yêu, vàng-hạnh phúc, xanh-tuổi trẻ… Tất cả đối lập trên nền xanh lam của hy vọng, tự do và bầu trời quê hương.
Khi còn sống, nghệ sĩ Stan Ioan Patras đã dạy nghề cho khá nhiều học trò, là những người có tâm hồn thi sĩ và biết cả ba công việc: sáng tác thơ, vẽ tranh và tạc tượng bởi mỗi tấm bia đều cần sự kết hợp của ba nghệ thuật trên.
Và một trong những học trò ưu tú vẫn tiếp nối công việc của ông hôm nay là nghệ sĩ dân gian Dumitru Pop Tincu.
Có thể nói mỗi tấm bia gỗ ở nghĩa trang Merry là một kiệt tác, báu vật của làng Sapanta và cả đất nước Romania. Một sự trang hoàng lộng lẫy ấn tượng và một cuốn sách sinh tử độc nhất vô nhị trên thế giới.
