Fly's House: nhà góc phố bớt đất xây để có vườn

Ở một lô đất góc — vị trí mà gần như chủ nhà nào cũng muốn xây kín — A+ Architects làm điều ngược lại: trả lại phần đất đắc địa nhất cho một khu vườn.

Lô góc là thứ tài sản gây nghiện trong đô thị Việt Nam. Hai mặt tiền, hai hướng nhìn, giá đất cao hơn hẳn lô giữa dãy. Và có lẽ cũng vì thế mà hầu hết nhà góc đều được xây theo cùng một phản xạ: lấp đầy. Vạt góc đúng quy định, lùi đúng khoảng lùi tối thiểu, phần còn lại đẩy hết lên thành khối. Cái giá phải trả là những mảnh sân thừa hình tam giác nằm rải hai bên nhà, không đủ rộng để làm gì, cũng không đủ kín để ngồi.

Fly’s House bắt đầu bằng cách từ chối phản xạ đó.

Trên khu đất có tổng diện tích sàn 265 m², A+ Architects chọn không xây tới hạn mức được phép. Thao tác đầu tiên là một phép trừ: buông phần đất ngay tại điểm giao của hai con đường — chỗ đắt nhất, dễ phô trương nhất — để gộp hai mảnh sân vụn thành một khu vườn liền mạch. Cả ngôi nhà sau đó xoay quanh lõi xanh này, không gian nào cũng chạm được vào nó.

Phép trừ ấy trả về nhiều hơn phần đã mất. Khu vườn không còn là chỗ trống sót lại sau khi xây, mà thành trung tâm tổ chức mặt bằng: bếp nhìn ra vườn, phòng khách mở thẳng ra vườn, hành lang tầng trên vắt ngang trên vườn. Bonsai, cây tán rộng và mặt nước nhỏ làm nguội luồng không khí trước khi nó đi vào nhà — một cơ chế vi khí hậu quen thuộc với nhà vườn miền nhiệt đới, nhưng ở đây được đặt vào lõi thay vì đẩy ra rìa.

Kết nối theo phương ngang được gia cố bằng những hiên sâu. Hệ cửa gấp mở hết cỡ, sàn gỗ trong nhà chạy thẳng ra sàn gỗ ngoài hiên, ranh giới trong – ngoài chỉ còn là một đường kỹ thuật. Theo phương đứng, kiến trúc sư chỉ chừa một khoảng thông tầng gọn, đủ để hút gió và kéo sáng xuống các tầng dưới mà không biến sinh hoạt gia đình thành thứ ai đứng đâu cũng nghe thấy. Đây là chỗ nhiều nhà phố Việt hay tính sai: giếng trời càng to càng thoáng, nhưng cũng càng ít riêng tư. Cách xử lý ở đây gần với logic sân trong làm trái tim nhà ống hơn là một ống khói ánh sáng chạy suốt.

Toàn bộ những lựa chọn trên đi theo một chữ mà A+ Architects đặt làm gốc cho công việc của mình: Kiệm. Không phải cắt giảm cho ít đi, mà là chọn cho đúng.

Lớp thứ nhất là kiệm năng lượng vận hành. Khối nhà được chỉnh để giảm tối đa diện tích hứng nắng Tây, kết hợp mái xanh và các lớp không gian chuyển tiếp để giữ nhiệt độ trong nhà ổn định; hệ pin mặt trời lo phần còn lại về lâu dài. Điểm kỹ thuật đáng chú ý nhất là cái mà kiến trúc sư gọi là “hàng rào bay” — một hệ khung thép ghép lưới kim loại và cây leo, chắn tầm nhìn từ đường nhưng vẫn cho gió và ánh sáng đi qua. Nhìn từ ngoài, nó là một mảng tối lơ lửng; nhìn từ trong, nó là tấm màng lọc.

Lớp thứ hai là kiệm vật liệu, và đây là phần khó làm nhất vì nó phụ thuộc vào gia chủ chứ không phải bản vẽ. Thay vì thay mới toàn bộ, nhóm thiết kế ngồi lại với chủ nhà để giữ và đưa trở lại những món đồ cũ — bộ bàn ăn gỗ, các tủ chứa đồ — vào bố cục mới. Về mặt kỹ thuật, đó là kéo dài vòng đời vật liệu. Về mặt sống, đó là giữ lại ký ức đã bám vào từng món đồ dùng hằng ngày, thứ mà không có ngân sách nào mua lại được.

Bảng vật liệu vì thế đi theo hướng trầm và ít món: gỗ sẫm phủ trần và sàn, terrazzo hạt lớn cho bếp và nền tầng trệt, một mảng đá tự nhiên làm đầu giường và mặt tường phòng khách. Tất cả đều là những bề mặt càng dùng càng đẹp, chịu được độ ẩm và không đòi hỏi phải giữ gìn quá mức. Không có màu nào tranh phần với cây.

Lớp thứ ba khó gọi tên hơn: kiệm kỳ vọng. Một lô góc luôn đặt lên chủ nhà áp lực phải trở thành cái gì đó — một cột mốc thị giác, một tuyên bố về vị thế. Fly’s House từ chối vai đó. Nó không dựng hình khối để gây chú ý ở ngã ba đường, chọn sự ổn định trong không gian và hiệu năng lâu dài thay cho ấn tượng tức thời. Điều này gợi lại cách một ngôi nhà ở Phan Rang quay lưng với phố để giữ lấy khoảng sân: cùng một niềm tin rằng mặt tiền không phải là phần quan trọng nhất của ngôi nhà.

Điều làm công trình này đáng bàn không nằm ở quy mô. Nó là một thí nghiệm nhỏ đặt đúng vào chỗ đau của đô thị Việt Nam hiện nay: khi áp lực phát triển tăng, việc chủ động dừng lại có thể tạo ra giá trị bền hơn việc tận dụng từng mét vuông. Chấp nhận một diện tích xây dựng nhỏ hơn để đổi lấy chất lượng sống rộng hơn — với hàng nghìn lô góc đang chờ được xây trong các khu đô thị mới, đó là một mô hình có thể lặp lại.