The Nest: vẽ công viên Podgorica mà không chặt cây nào

Phương án “The Nest” của JCL — nhánh cảnh quan thuộc JC Design Group — nằm trong nhóm sáu thiết kế được hội đồng quốc tế vinh danh ở cuộc thi cải tạo công viên rừng Zlatica, thủ đô Podgorica, Montenegro.

Đề bài của Podgorica gài sẵn một mâu thuẫn. Thành phố muốn hồi sinh một khu rừng đang suy kiệt, đồng thời muốn đặt vào đó sân thể thao, chỗ chơi cho trẻ con, không gian sinh hoạt và cả hoạt động văn hoá — tức là muốn thiên nhiên trở lại và muốn con người vào ở, cùng lúc, trên cùng một mảnh đất.

Zlatica từng là mắt xích trong cấu trúc xanh nối hệ thống sông ngòi với vùng đồi núi bao quanh thủ đô Montenegro. Đô thị hoá bào mòn vai trò đó theo cách quen thuộc: mặt nước thu hẹp dần, thảm thực vật bị cắt vụn thành từng mảng rời, những chức năng sinh thái mà không ai đo đếm cứ thế biến mất.

Nhóm JCL đọc hiện trạng ấy ngược với số đông. Họ không coi Zlatica là vùng đất cần xây lại từ đầu, mà là nơi còn giữ được thứ đáng phục hồi. Khác biệt nghe có vẻ nhỏ, nhưng nó quyết định toàn bộ hình dáng phương án.

Câu hỏi khó nhất nằm ở khâu phân khu: rải các cụm hoạt động cộng đồng trên khoảng 35 ha mà không hy sinh thêm bất kỳ cây xanh nào. Đây là chỗ hầu hết phương án phải thoả hiệp — muốn có sân, phải dọn chỗ. JCL chọn cách giải bằng hình học.

Ngôn ngữ thiết kế chủ đạo của bài dự thi là module hình tròn. Vòng tròn len được vào khoảng trống giữa các gốc cây thay vì đè lên chúng, không có góc nhọn để cắm vào rễ, và khi đứng thành cụm thì đường cong làm giảm sức cản gió cho vùng cây phía sau. Một quyết định hình thức, nhưng lý do đằng sau nó thuần tuý là sinh học.

Tên phương án đến từ đó. Những vòng tròn được đặt như các “chiếc tổ” rải trong rừng, mỗi tổ ôm một chức năng, và theo tính toán của nhóm thiết kế, chúng sẽ dần nối lại thành một hệ khép kín — nơi rừng tự phục hồi ở giữa các khoảng người dùng.

Điểm nhấn thứ hai là Vortex Skywalk, tuyến đường dạo trên cao bằng thép mỏng. Thay vì cắt lối đi xuyên qua nền rừng, tuyến này nâng người đi bộ lên ngang tầm tán cây và biến quãng đường thành chỗ nhìn ra thành phố. Cách làm giữ nguyên vẹn diện tích cây xanh hiện hữu bên dưới, đồng thời tạo một dải đệm ở vùng rìa để hệ động thực vật phát triển mà không bị bước chân người chạm tới.

Logic này quen thuộc với bất kỳ ai từng làm cảnh quan trên nền đất có sẵn: thứ khó nhất không phải vẽ cái mới, mà là đọc cho đúng cái đang tồn tại rồi tránh làm hỏng nó. Câu chuyện vật liệu bền vững cũng đi theo cùng một hướng — bài toán nằm ở vòng đời chứ không nằm ở lúc cắt băng khánh thành.

Cuộc thi do Văn phòng Kiến trúc sư trưởng thành phố Podgorica tổ chức, nhận bài đến ngày 10/11/2025 và thu về 18 phương án. Hội đồng gồm kiến trúc sư cảnh quan Željka Čurović cùng các kiến trúc sư Alen Žunić, Nemanja Zimonjić, Nikola Novaković và Duška Mačić — Kiến trúc sư trưởng thành phố Podgorica.

Kết quả công bố ngày 02/12/2025: giải nhất thuộc về Entropía Arquitectura Adaptativa (Colombia), giải nhì về nhóm Selçuk Kişmir, Meltem Çelik Kişmir và Damla Turan (Thổ Nhĩ Kỳ), giải ba về nhóm Federica Zatta, Nafsika Efklidou và Susan Isawi (Hà Lan). Ba giải khuyến khích trao cho các nhóm đến từ Argentina, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam — bài mang mã JCVN6, phương án Việt Nam duy nhất có tên trong danh sách được vinh danh.

Sáu phương án trên tổng số 18, ở một cuộc thi mở tại châu Âu, với đề bài về một khu rừng nằm giữa thủ đô của nước khác. Con số đó nói lên điều đáng chú ý hơn cả bản thân giải thưởng: một nhóm thiết kế Việt Nam đã đọc được bối cảnh sinh thái mà họ chưa từng sống trong đó, và đưa ra câu trả lời đủ thuyết phục để hội đồng bản địa giữ lại.

JC Design Group hoạt động ở bốn mảng với bốn thương hiệu: JCP cho quy hoạch, JCA cho kiến trúc, JCL cho cảnh quan và JCI cho nội thất. Bài dự thi Zlatica thuộc về JCL.

Với nghề cảnh quan trong nước, phần đáng mang về không phải hình tròn hay đường dạo trên cao. Đó là cách đặt vấn đề: coi cây xanh hiện hữu như ràng buộc cứng của thiết kế, chứ không phải phần được phép điều chỉnh khi bản vẽ gặp khó.