Đam mê, lãng mạn hay thể xác, tình yêu là kết quả của một cơ chế phức tạp pha trộn các xung động, ham muốn và đố kị, với những cấm đoán và ức chế. Từ sự hấp dẫn đến niềm đam mê và sự gắn bó, từ đam mê thể xác, nỗi ám ảnh khi thiếu nhau, bộ não của chúng ta kích hoạt, điều chỉnh và vận hành một hệ thống tế bào thần kinh phức tạp mà các nhà khoa học cố gắng giải mã.
Từ năm 1937, James Papez, nhà phân tích cấu trúc hệ thần kinh, mô tả và cụ thể hóa chu trình cảm xúc liên quan đến những vùng của não bộ tham gia vào sự thờ ơ hay thu hút, ham muốn hay từ chối. Những xúc cảm mà chúng ta cảm nhận được là điều mà cơ thể muốn thể hiện. Những tình cảm mà chúng ta cảm nhận là do tâm trí phán xét. Bản nhạc êm dịu nhịp nhàng theo vũ điệu của đôi tình nhân đan xen nhau, quấn chặt vào nhau, phối hợp hiệu quả nhằm hướng đến mục đích cuối cùng là duy trì, tái tạo giống nòi… Bộ não, biên đạo của sự tiến hóa này, tích hợp, đánh giá, phản ứng và sửa đổi nhiều thông tin mà nó nhận được thông qua các giác quan để điều chỉnh hành vi của chúng ta cho phù hợp.
Để làm điều này, tế bào thần kinh đóng vai trò chỉ huy điều khiển như chiếc đũa thần của nhạc trưởng. Thông qua các sứ giả hóa học là các chất dẫn truyền thần kinh, các tế bào thần kinh kích hoạt, làm chậm hay phong tỏa một số đường giao tiếp thần kinh nhất định nhằm giúp não bộ thích nghi với các kích thích bên ngoài và điều chỉnh hành vi của chúng ta cho phù hợp: thể hiện cho đối tác biết sự yêu thích, sự thờ ơ, quyến rũ… Những mạng lưới tế bào thần kinh này tạo thành hệ thống limbic, còn gọi là bộ não cảm xúc.
Sinh học là không lãng mạn, nhưng may mắn thay, bộ não của chúng ta biết phát minh, tô màu, khoác lên chiếc áo và xây dựng cảm xúc của tình yêu.
Các giai đoạn của tình yêu
Làm thế nào để giải thích rằng, xuyên qua một ý nghĩ đến bất chợt, người ta có thể bị choáng ngợp bởi một ấn tượng, một hình ảnh, một ký ức? Hiện tượng này dựa trên sự cân bằng mong manh tồn tại giữa các hệ thống kích thích và làm dịu, khiến cho hành vi của chúng ta thường tự phát một cách tự động và tức thì. Tại trung tâm của sự ham muốn tham gia vào mối quan hệ với người khác lại chính là sứ giả chủ yếu của não: dopamine, một chất hóa học trong não rất cần thiết cho hệ thần kinh trung ương, hormone đích thực của ham muốn.
Tình yêu diễn ra qua nhiều giai đoạn trải dài theo từng cung bậc của cảm xúc và thời gian. Mọi thứ bắt đầu bằng sức hấp dẫn, thuật giả kim tinh tế này là dấu hiệu của cuộc gặp gỡ thành công. Hăm hở quyến rũ và tiếp theo là ham muốn xác thịt có thể dẫn đến đam mê và sau đó phát triển theo hướng gắn bó lâu dài.
Sự căng thẳng của cuộc gặp gỡ
Điều gì diễn ra trong não bộ khi trải qua tiếng sét ái tình? Tất cả bắt đầu bằng một phản ứng cảnh báo. Cần phải hòa nhập vào sự mật thiết của người khác, một người chưa quen biết, nỗi lo xuất hiện vì không biết điều gì sẽ xảy ra. Cơ thể của chúng ta phản ứng bằng cách tiết ra noradrénaline, sứ giả hóa học của căng thẳng. Tương tự như adrénaline, noradrénaline được sản xuất bởi tuyến thượng thận. Tăng cường sự cảnh giác, sự háo hức và thúc đẩy tập tễnh vào nghề, noradrénaline là tác nhân gây ra các triệu chứng của tiếng sét ái tình: tim đập nhanh, đồng tử nở to ra… Noradrénaline làm chúng ta khó ngủ và giảm sự thèm ăn.
Các triệu chứng của tiếng sét ái tình được củng cố bởi sự trào dâng của adrénaline xảy ra cùng thời điểm đó. Nhịp tim đập nhanh lên, gây ra hiện tượng đỏ mặt, đau bụng. Cơ thể chúng ta nhận được nguồn năng lượng như thể nó chuẩn bị chạy trốn. May mắn thay, chất dopamine giúp cân bằng hiệu ứng này. Hormone của niềm vui và của động lực được phóng ra đặc biệt khi chúng ta tham gia vào hoạt động thú vị, dopamine giúp vượt qua giai đoạn căng thẳng ban đầu: sự ham muốn mạnh mẽ và cuộc gặp gỡ thành công.
Tác nhân chính của phản ứng không chủ tâm này mà chúng ta hoàn toàn cảm nhận được, nằm ở ngay giữa bộ não: đó là vùng dưới đồi (hypothalamus). Vùng nhỏ chỉ bằng quả phỉ có liên quan đến các chức năng sinh lý quan trọng như cảm giác đói, khát, giấc ngủ hay điều chỉnh nhiệt độ cơ thể. Trong cuộc hẹn hò, vùng dưới đồi gởi tính hiệu đến tuyến thượng thận sản xuất ra noradrénaline và adrénaline. Vì vậy, chúng ta căng thẳng cũng như bộ não dồn dập hoạt động để cho cuộc hẹn hò thành công.
Tình yêu đam mê
Dopamine tiết ra khơi dậy lòng ham muốn và kềm chế một phần phán đoán của não bộ. Hậu quả: đêm đầu tiên chúng ta cuồng nhiệt trong tình yêu. Thế là tình yêu lên vụt lên ngôi. Đây là lúc chúng ta xông vào, chứ không phải để nhìn những khuyết điểm nhỏ của đối tác. Sau cuộc hẹn hò, là giai đoạn của tình yêu nồng nàn tuy ở nhiều cường độ khác nhau.
Trong giai đoạn này, tình yêu đôi khi trở thành nỗi đam mê, kích hoạt mạch não của ham muốn được biểu hiện bởi hành vi cưỡng bức: không ngừng gọi cho người yêu, thiếu kiên nhẫn chờ đợi, tóm lại sự ham muốn luôn ở cao điểm.
- Xem thêm: Khi tình dục không còn vì sinh sản
Tuy nhiên, giai đoạn này phai nhạt rất nhanh vì mối quan hệ yêu đương cho phép xuất hiện phần thưởng: chia sẻ niềm vui bằng nhiều cách ôm chặt lấy nhau, hôn, quan hệ tình dục. Lúc bấy giờ, não bộ kích hoạt mạch “ham muốn – khoái cảm”, cơ chế mà giờ đây các nhà tâm lý học và thần kinh học hiểu biết một cách hoàn hảo.
Tình dục và sự xoa dịu
Nếu tình yêu kích hoạt quan hệ tình dục, nó cũng liên quan đến một loại cocktail hóa học: testostérone và dopamine tích tụ nơi cả 2 đối tác để kích hoạt hành vi tình dục. Cơ chế của hành động này chỉ được kiểm soát bởi một vài tế bào thần kinh nằm ở vùng dưới đồi, một lần nữa lại là vùng dưới đồi. Do đó, các nhà thần kinh học gán cho vùng dưới đồi biệt danh “hầm rượu của khoái lạc”! Nhưng điều gì xảy ra tại thời điểm cực khoái? Thùy nhỏ ở não trước nằm gần vùng não của cảm xúc, một giao trục tích hợp nhiều thông tin giác quan, bắt đầu kích hoạt mạnh mẽ cả một mạng lưới các tế bào thần kinh. Thế là diễn ra cả một cơn bão điện dẫn thật sự: cực khoái ngất ngây.
Khi một cặp đôi hình thành, sự mật thiết được thiết lập và não kích hoạt các mạch khoái cảm. Nó ức chế tất cả các phản ứng căng thẳng và thúc đẩy một trạng thái êm dịu pha lẫn ham muốn. Tác nhân kích hoạt chính là ocytocine, một loại hormone thật sự của sự thân mật. Nó loại bỏ căng thẳng và kích hoạt các hormone được tiết ra bởi các vùng khác nhau của não bộ giúp cảm nhận khoái cảm: endorphine, anandamide và sérotonine.
Anandamide là chất tự nhiên của não bộ có hiệu ứng tương tự như cần sa. Nó loại bỏ ký ức về những điều làm ta khó chịu và mang lại cảm giác ngây ngất và sung sướng. Niềm đam mê tình yêu chưa hoàn toàn được các nhà sinh học thần kinh giải thích. Nó dựa trên sự nền tảng của sự cân bằng tinh tế giữa nhiều phân tử mà các thụ thể cảm nhận không hoạt động theo cùng một cách như nhau. Vì vậy, tất cả chúng ta đều bất bình đẳng liên quan đến cảm nhận các hành vi mà nó gây ra, các ảnh hưởng, tiến trình, hiệu quả, thời lượng.
Dù sao thì đam mê cũng suy giảm sau vài năm yêu đương và được tiếp nối bằng lòng tin tưởng, đồng cảm và mối quan hệ lâu bền: đó là tình yêu của những cặp vợ chồng bền vững. Sự tin tưởng và đồng cảm xen kẻ với sự dịu dàng, kích hoạt và duy trì sự bài tiết thường xuyên ocytocine, chất xúc tác thật sự từ não tạo ra sự gắn kết. Tác dụng tích cực của nó là giảm căng thẳng, kích thích giao tiếp và đồng cảm, góp phần vào nhận thức về cảm giác hạnh phúc. Vì vậy hãy ca ngợi và tận hưởng tình yêu!
