Nhà vệ sinh sở thú Tobe: mái gỗ cong nhờ để tự võng

Ở cổng Sở thú Tobe thuộc tỉnh Ehime, Yano Aoyama Architecture Design lấy độ võng của gỗ — thứ thường bị xem là lỗi — làm ý tưởng trung tâm cho một mái tuyết tùng dài 12 mét, để nó tự cong xuống dưới sức nặng của chính mình.

Một nhà vệ sinh công cộng hiếm khi được xây để người ta dừng lại ngắm. Công trình nhỏ ở cổng Sở thú Tobe (tỉnh Ehime, Nhật Bản) đi ngược điều đó. Studio Yano Aoyama Architecture Design nhận nhiệm vụ thay hai buồng vệ sinh cũ kỹ bằng cơ sở tiếp cận đầy đủ cho người khuyết tật, có bàn thay tã — một yêu cầu thuần công năng. Thứ họ trả lại là một mảnh hạ tầng biết cư xử như một tán cây.

Trục của toàn bộ thiết kế nằm ở phần mái. Đó là một tấm gỗ ép lớp (CLT) dài 12 mét, làm từ tuyết tùng Ehime khai thác tại địa phương. Thay vì ép cho thẳng, kiến trúc sư để tấm gỗ tự võng xuống dưới trọng lượng bản thân, rồi chủ động chất tải trong lúc thi công để dẫn đường cong ấy thành một nhịp uốn mềm, tựa trên những hàng cột thép mảnh chạy dọc hai mép.

Độ võng — deflection — trong ngôn ngữ kết cấu là thứ cần loại bỏ. “Thông thường, độ võng bị coi là vấn đề phải chỉnh sửa trong khâu vận chuyển, gia công hay thi công. Ở dự án này, nó trở thành ý tưởng kiến trúc trung tâm,” studio cho biết. Cách nghĩ ngược ấy khiến công trình đáng chú ý hơn nhiều so với quy mô vài mét vuông của nó.

Đường cong của mái không phải chi tiết trang trí. Nó đối thoại với motif “cây cầu” của cụm cổng vào sở thú đã có sẵn — vốn nhắc tới cầu Seto Ohashi, công trình kỹ thuật lần đầu nối liền hai đảo Shikoku và Honshu bằng đường bộ. Nhịp mái mềm lặp lại nhịp cầu ấy ở một tỷ lệ thu nhỏ.

“Đường cong nhẹ của mái vọng lại motif ‘cầu’ của các công trình lối vào hiện hữu,” nhóm thiết kế nói. Kết quả, theo họ, “không phải một vật thể đóng kín, mà là một mảnh hạ tầng công cộng nhỏ cư xử như một tán cây tự nhiên — tạo nên khoảng không mở, nhẹ và mời gọi ngay cửa sở thú.”

Bên dưới mái là hai khối lập phương, mỗi khối hai mét mỗi chiều, đúc từ bê tông đúc sẵn rồi đục nhám mặt ngoài để tạo bề mặt thô ráp. Bên trong, kết cấu bê tông được để trần gần như nguyên vẹn; một ô vuông lớn khoét trên đỉnh mỗi buồng đưa ánh sáng ngày và luồng thông gió xuống bên dưới.

Chi tiết dễ bị bỏ qua nhất lại nói nhiều nhất về cách nghĩ của studio: một máng nước cong chạy dọc một mép mái, dẫn nước qua những sợi xích thoát nước (rain chain) xuống hệ thống cống đặt cạnh một khoảng vườn nhỏ trồng cây bụi. Nước mưa, thay vì bị giấu trong ống, trở thành một phần của cảnh quan.

“Thay vì xem CLT như một tấm ván công nghiệp trung tính, thiết kế chơi với hành vi tự nhiên của gỗ — đặc biệt là xu hướng võng xuống dưới trọng lượng bản thân — để làm giàu thêm đặc tính vật lý của nó,” studio giải thích. Họ gọi cử chỉ đó là “vừa kỹ thuật vừa thi vị: mái được định hình bởi chính bản chất vật lý của vật liệu, và đường cong lặng lẽ của nó cộng hưởng với cảnh quan xung quanh cùng ký ức về những cây cầu.”

Cách tiếp cận này gợi nhớ những công trình chọn phô bày ngôn ngữ kết cấu thay vì che giấu nó, như nhà hát Dar Al Funoon của Gehry Partners ở Abu Dhabi. Với người Việt vốn quen nhìn nhà vệ sinh công cộng như thứ hạ tầng cần che đi, Tobe Zoo Toilet gợi một hướng khác — cũng theo tinh thần đặt công năng và khí hậu làm điểm tựa thiết kế như căn nhà làm mát thụ động ở Vĩnh Long.

Một mái gỗ chịu để mình cong đi, hóa ra, nói được nhiều điều về sự tự tin của người thiết kế. Công năng nhỏ nhất trong một khu sở thú cũng có thể là nơi thử nghiệm vật liệu và ý tưởng — miễn là ai đó chịu nhìn nó nghiêm túc.