Hàng năm, cứ đến thời điểm Mùa chay là du khách khắp nơi lại nô nức đổ vào Rio de Janeiro của Brazil, chiêm ngưỡng cuộc diễu hành của những chú hề quyến rũ nhất.
Trong cái nóng ngột ngạt như thiêu đốt của mùa hè miền Nam, trên các con phố và quảng trường đông đúc, họ tưng bừng nhảy múa, xoay vòng trong vũ điệu điên cuồng. Kẻ đứng vững, người ngã dúi dụi, nhóm này khiêu khích, thách thức nhóm kia, lắm khi còn xảy ra đánh đấm, bạo lực.
Lễ hội bị phớt lờ
Bate-Bola là lễ hội hóa trang chú hề được tổ chức ở ngay trong Rio de Janeiro, song lại rất ít được biết đến. Đặc trưng của lễ hội này là những đàn ông tham gia đeo mặt nạ chú hề, mặc trang phục lộng lẫy, cầm ô, cờ hoặc vung gậy, dây cột quả bóng nặng, vừa diễu hành, vừa nhảy nhót sôi nổi. Vì tất cả đều là trai tráng hăng hái nên đôi khi trong lễ hội còn xảy ra xung đột, dẫn đến hỗn loạn và bạo lực.
Trong thế giới phương Tây thì thời gian diễn ra Mùa chay (thường trong khoảng tháng 3 – 4) cũng đồng thời là lúc lễ hội Carnival (Lễ hội hóa trang) rộn ràng khắp các ngã. Người ta đua nhau giả trang, đeo mặt nạ, diễn xiếc, diễu hành khắp phố phường.
Tại Brazil, lễ hội Carnival còn được xem là lễ hội lớn nhất, thường kéo dài khoảng cả tuần, thu hút chừng 2 triệu người tham gia mỗi ngày. Bate-Bola được tổ chức trùng với lễ hội Carnival, là một phần của Carnival, nhưng lại không được ngưp72i Brazil quan tâm. Ngoại trừ giới bình dân, toàn bộ đất nước Brazil tỏ vẻ e dè khi nhắc đến nó.
Mặc dù vào năm 2012, Tòa thị chính Rio đã ra tuyên bố khẳng định Bate-Bola là di sản văn hóa chính thức của thành phố, song từ tầng lớp trung lưu đến tầng lớp thượng lưu Brazil vẫn chẳng mặn mà gì với lễ hội này. Vì vậy, Bate-Bola chỉ rộn rã trong giai tầng thấp nhất của xã hội.
Xét trên khía cạnh lịch sử thì Bate-Bola chỉ mới bắt đầu từ đầu thế kỷ XX, do các cư dân gốc Bồ Đào Nha định cư tại Brazil khởi xướng. Ở miền Bắc của Bồ Đào Nha, người ta có một lễ hội đặc biệt dành riêng cho nam giới.
Đó là đeo mặt nạ quỷ, mặc áo trùm đầu liền quần sặc sỡ, chạy nhảy trên những con đường rải sỏi của các vùng quê, chòng ghẹo các thiếu nữ chưa chồng. Truyền thống này bắt đầu từ thời tiền Celtic (thế kỷ IX-VI trước Công nguyên). Khi theo chân người Bồ Đào Nha sang Brazil trong khoảng đầu thế kỷ XX, trải qua nhiều thập kỷ biến tấu, nó biến thành một phiên bản lễ hội nhiệt đới hào nhoáng và tràn đầy năng lượng.
Các trang phục cũng bị biến đổi, mỗi lúc một trở nên kỳ dị và phức tạp hơn. Âm nhạc dân gian Bồ Đào Nha cũng không còn được sử dụng, thay vào đó là nhạc điện tử sôi động, ầm ĩ nhất.
Tràn đầy năng lượng
Trong cái oi bức, tĩnh lặng khủng khiếp của mùa hè miền Nam, tiếng pháo hoa bất chợt xé tan không khí, bung muôn vạn tia sáng trên nền trời. Ngay sau đó, dưới mặt đất liền bùng nổ vô vàn màu sắc. Các Bate-Bola hóa trang thành chú hề lao ra từ những làn khói sặc sỡ. Cửa của những ngôi nhà ngoài mặt đường cùng lúc mở tung. Hàng ngàn người tràn xuống vỉa hè.
Cả con phố trở nên ồn ã. Người ta la hét, chen lấn, xô đẩy, quá khích đến nỗi vấp ngã dúi dụi, thậm chí còn lao vào đánh đấm, gây nên cảnh hỗn loạn bậc nhất. Âm nhạc cuồng bạo như tiếp thêm lửa, biến Bate-Bola thành lễ hội dữ dội hàng đầu.
Có thể nói Bate-Bola là sự kết hợp của cả nghệ thuật, âm nhạc lẫn năng lượng bùng nổ nhất. Nó đủ huy hoàng và mạnh mẽ để ăn đứt mọi lễ hội khác được tổ chức ở Rio de Janeiro. Bất chấp sự phớt lờ của giới truyền thông cũng như tầng lớp trung và thượng lưu Brazil, Bate-Bola vẫn phô bày dáng vẻ hào nhoáng.
Thay vì các “nữ hoàng samba” xoay tròn trong vũ khúc samba rộn rã, Bate-Bola tấp nập các anh chàng trẻ trung hóa trang thành chú hề sặc sỡ, lộng lẫy, thơm lừng. Tất cả đều phấn khích đến tột độ, vui sướng nhảy múa, thỏa thích hò hét…
Trong khi nội thành Rio de Janeiro rộn rã với lễ hội Carnival thì trên khắp ngoại thành, nơi sinh cư chủ yếu của tầng lớp nghèo nhất Brazil lại điên cuồng với Bate-Bola. Ước tính có đến khoảng 400 nhóm Bate-Bola. Mỗi nhóm đều nỗ lực sáng tạo ra những trang phục độc đáo, lạ mắt nhất, quyết tâm đánh bại các nhóm khác bằng khả năng thiết kế vô song của mình.
Để giảm hỗn loạn xuống tối thiểu, người ta phải chia ngày giờ xuất hiện cho mỗi nhóm. Thường thì các nhóm Bate-Bola nhỏ, khoảng 10-20 người sẽ xuống đường trong buổi chiều. Còn các nhóm lớn, đông người hơn sẽ diễu hành khi trời tối, lúc lễ hội Carnival bước vào thời điểm điên đảo nhất.
Ngoài trang phục lộng lẫy, người tham gia lễ hội hóa trang chú hề còn đeo găng tay mỏng lòe loẹt, đi vớ cao đầy hoa văn, đội tóc giả nhiều màu và xức mùi hương trái cây ngọt lịm, thứ được mua hàng lít chứ không phải vài lọ nhỏ.
Trong bộ trang phục ngào ngạt hương quả chín, có thể còn mang màu hồng nổi bần bật, các Bate-Bola chiếm giữ đôi mắt người xem bằng vũ điệu rộn rã. Họ có thể xoay vòng dưới lòng đường, cũng có thể cưỡi xe máy hoặc chen chúc trên xe buýt.
- Xem thêm: Những thành phố vàng tại Brazil
Ai nấy đều cố khoe dáng vẻ rực rỡ, khẳng định mình là “ngôi sao” xinh đẹp nhất. Trong thời gian ngắn ngủi của lễ hội, các trang nam nhi “cháy” hết mình, bộc lộ toàn bộ cả sự mê hoặc lẫn bản chất nguy hiểm nhất.
Bạo lực chỉ chiếm một góc nhỏ
Thú vị là hầu hết các nhóm Bate-Bola đều được thành lập bởi những thành viên là bạn học hoặc bạn từ thời thơ ấu. Họ tụ tập với nhau, dành cả năm để suy nghĩ về chủ đề, thiết kế trang phục và lên kế hoạch chi tiết cho việc tham dự lễ hội.
Trong các thứ phải chuẩn bị thì Fantasia (trang phục chú hề) là tốn kém thời gian, công sức và tiền của nhất. Chúng được cắt may tinh xảo, là tập hợp của rất nhiều sắc màu, hình họa độc-lạ. Mỗi Fantasia lại đi kèm với một loạt phụ kiện, ví dụ như giày thể thao đắt tiền, bóng, ô, búp bê… Chí ít một Fantasia cũng tốn gấp 3 lần mức lương tối thiểu hàng tháng của một người Brazil.
Chúng không chỉ là tâm huyết mà còn là thể diện của người mặc. Các nhóm Bate-Bola cũng ganh đua ai là người có Fantasia đẹp nhất. Họ thậm chí tổ chức cả cuộc thi thiết kế để tìm ra nhà thiết kế Fantasia tài năng nhất của năm.
Khi đạo diễn Neirin Jones (Anh) khởi quay phim tài liệu This Is Bate Bola (Đó là Bate Bola), ông đã rất bất ngờ bởi tầng lớp trung lưu của Brazil không biết gì về nó cả hoặc có thì cũng dè bỉu đó là lễ hội bạo lực.
Về thực chất, Bate-Bola không phải chỉ toàn là bạo lực. Hầu hết các nhóm Bate-Bola đều ưa hòa bình. Họ tham gia lễ hội để vui chơi, múa hát, trình diễn, kết bạn. Nhưng cũng không thể phủ nhận, trong Bate-Bola vẫn có một số nhóm cố ý hóa trang để gây hấn.
Họ chủ yếu thuộc các băng đảng buôn bán ma túy, lợi dụng lễ hội mà ẩu đả lẫn nhau. Như câu “con sâu làm rầu nồi canh”, chính số nhỏ này lại gây ra tai tiếng cho Bate-bola.
Thường thì các nhóm Bate-Bola cầm ô là ôn hòa, còn cầm bóng là bạo lực. Tuy nhiên, không phải tất cả các nhóm cầm bóng đều hung tợn cả. Xét cho cùng, Bate-Bola vốn là một lễ hội để nâng cao tình bằng hữu, bảo vệ truyền thống, lịch sử, ca ngợi tình yêu, sự bình đẳng.
- Xem thêm: Tìm đến cội nguồn của Brazil
Nó giống như bóng đá, môn thể thao yêu thích nhất của Brazil nên có va chạm, có hung hăng, nhưng đấy chỉ là một phần nhỏ không thể tránh khỏi khi có cạnh tranh. Thêm vào đó, mỗi một nhóm Bate-Bola đều có một Cabeca (thủ lĩnh).
Người này đảm nhận vai trò dẫn dắt, quản lý qũy và kiểm soát các thành viên. Khi chuyện ganh đua trở nên quá khích, các Cabeca sẽ đứng ra giảng hòa, đảm bảo không để xảy ra bạo lực.
