Tre Việt đã có biểu tượng. Điều nó chưa có là một hệ thống: người thợ được đào tạo, tiêu chuẩn để thẩm định, và một thị trường đủ lớn để những công trình tre không chỉ là ngoại lệ đẹp đẽ.
Khi Võ Trọng Nghĩa mang tre ra thế giới, ông không phát minh ra vật liệu này — ông làm một việc khó hơn: khiến giới kiến trúc quốc tế chấp nhận rằng tre có thể là kết cấu, chứ không phải trang trí. Những vòm tre của VTN Architects ở Đại Lải, Bình Dương, Phú Quốc đã làm xong phần việc thuyết phục.
Gần mười năm sau, câu hỏi đã khác. Không còn là “tre có làm được kiến trúc không”. Mà là: ngoài vài studio, còn ai làm được?
Vinata Bamboo Pavilion (Hà Nội, 2018) chỉ 225m², nằm trong sân một toà nhà văn phòng, giữa rừng chung cư cao tầng. Nó không cố làm nhà hàng nghỉ dưỡng hay khu resort — nó là một không gian sinh hoạt chung. Đó là bước dịch chuyển đáng chú ý: tre rời khỏi vai trò “vật liệu của khu du lịch” để bước vào đời sống đô thị thường ngày.
Bamboo House (2016, 217m²) đi xa hơn một bậc: tre làm nhà ở. Không phải nhà mẫu, không phải pavilion triển lãm — nhà để sống. Đây là phép thử khắc nghiệt nhất, bởi nhà ở là nơi vật liệu phải chịu đựng thứ mà pavilion không phải chịu: sự sử dụng liên tục, hai mươi năm, bởi những người không phải kiến trúc sư.
Và rồi có một nhánh khác, ít lộng lẫy hơn nhưng có lẽ quan trọng hơn: tre giải quyết vấn đề sống còn. Floating Bamboo House của H&P Architects — ngôi nhà tre nổi cho vùng ngập lũ — không được thiết kế để đẹp trong ảnh. Nó được thiết kế để nổi lên khi nước lên. Chi phí thấp, vật liệu địa phương, người dân có thể tự dựng và tự sửa.
Ở đó, tre không đóng vai vật liệu xanh. Nó đóng vai vật liệu mà người dân với được.
Nhìn ba công trình cạnh nhau, một đường hướng hiện ra: tre Việt đang chuyển từ ngôn ngữ biểu tượng sang ngôn ngữ hạ tầng. Nhưng đường ấy vẫn còn hẹp, và lý do rất cụ thể.
Thứ nhất, tay nghề. Kỹ thuật xử lý tre của VTN — ngâm nước cho lên men rồi hun khói bằng trấu — không phải bí mật, nhưng cần người biết làm và làm đúng. Số tổ đội thi công tre đạt chuẩn ở Việt Nam có thể đếm được. Không có thợ thì không có công trình, dù bản vẽ có đẹp đến đâu.
Thứ hai, tiêu chuẩn. ISO 22156:2021 đã cho tre một khung thiết kế kết cấu — nhưng giới hạn ở nhà 1–2 tầng, cao dưới 7 mét. Chủ đầu tư nào cũng sẽ hỏi câu quen thuộc: bảo hiểm được không, thẩm định thế nào, hỏng thì ai chịu. Câu trả lời hiện tại còn quá phụ thuộc vào uy tín cá nhân của kiến trúc sư.
Thứ ba, bảo dưỡng. Một công trình tre ở khí hậu nhiệt đới gió mùa cần được kiểm tra và tu sửa hằng năm. Chi phí ấy hiếm khi được đưa vào bài toán ngay từ đầu — và cũng hiếm khi có ai chịu trách nhiệm sau khi cắt băng khánh thành.
Điều Võ Trọng Nghĩa làm được là thay đổi cách người ta nhìn tre. Điều thế hệ tiếp theo phải làm khó hơn: thay đổi cách người ta xây bằng tre — nghĩa là đào tạo thợ, viết tiêu chuẩn, tính chi phí vòng đời, và chấp nhận rằng một ngôi nhà tre không bao giờ “xong”.
Tre Việt không thiếu công trình đẹp. Nó thiếu một cơ sở hạ tầng của sự chăm sóc.
• Đọc thêm: Tre có thật sự xanh? Câu hỏi bắt đầu từ ngày công trình hoàn thành
