ODDO Architects: nhà hẻm Hà Nội thành kiến trúc

Trên mảnh đất rộng vỏn vẹn 2,5m trong một con hẻm Hà Nội, ODDO Architects làm điều nghe có vẻ ngược đời: biến sự chật thành sự mở, và lấy chính “cường độ sống” của ngõ nhỏ làm nguyên liệu thiết kế.

Con hẻm Hà Nội là một trong những không gian đô thị bị hiểu lầm nhiều nhất. Với người ngoài, nó là biểu tượng của chật chội, thiếu sáng, thiếu riêng tư. Với ODDO Architects — studio có văn phòng ở cả Hà Nội lẫn Havířov (Cộng hoà Séc) — con hẻm lại là một hệ sinh thái xã hội dày đặc: nơi hàng xóm biết mặt nhau, nơi trà được chia, việc buôn bán nhỏ, trò chơi đường phố và những trao đổi bất chợt diễn ra mỗi ngày. Chính cái mà họ gọi là “cường độ xã hội” ấy trở thành tiền đề cho thiết kế.

Đó là điểm khiến ODDO khác với phần lớn kiến trúc sư giải bài toán nhà siêu hẹp. Cách làm thông thường là “chống đỡ”: đất chật thì tận dụng từng centimet, đóng kín để giữ riêng tư, khoét giếng trời cho có ánh sáng rồi thôi. ODDO đi gần như ngược lại — họ coi các giới hạn của khu đất không phải trở ngại mà là “cơ hội cho sự phong phú về xã hội và không gian”.

Ở dự án TH+ House, studio quay lại chính khu đất của TH House mà họ hoàn thành năm 2021, mở rộng sang mảnh đất kề bên chỉ rộng 2,5m để phục vụ gia đình đang đông thêm. Thay vì chia mảnh đất mỏng ấy thành các phòng nhỏ chồng lên nhau, họ tổ chức toàn bộ quanh những khoảng thông tầng cao, để không khí, ánh sáng và cả đời sống của gia đình lưu thông theo chiều đứng.

Quyết định táo bạo nhất nằm ở kết cấu. ODDO dồn phần lớn tải trọng vào một cấu kiện thép phân nhánh, sơn đỏ tươi, đứng như một cái cây giữa nhà. “Cột thép đỏ trung tâm vừa là xương sống kết cấu, vừa là bộ khung tổ chức không gian của ngôi nhà,” studio nói với Dezeen.

Bằng cách dồn tải trọng vào một cấu kiện duy nhất, nó giải phóng mặt bằng khỏi ràng buộc kết cấu, cho phép mở lớn hơn, bố cục linh hoạt hơn và những kết nối thị giác liên tục xuyên suốt một mặt bằng hẹp.

Nhờ tập trung lực vào một điểm thay vì rải đều lên các bức tường, tường không còn bắt buộc phải chịu lực, nên có thể mở lớn, có thể lùi, có thể biến mất. Các tầng nhìn thông sang nhau qua những ô cửa nội bộ và một khoảng mở hình hạt đậu; ánh sáng đi được từ trên xuống nhờ hệ lối đi bằng thép trắng đục lỗ nối phần mở rộng với ngôi nhà cũ.

Cái cây thép đỏ ấy không chỉ là giải pháp kỹ thuật. Nó là tuyên ngôn thẩm mỹ: kết cấu không cần giấu, mà có thể thành nhân vật chính, thậm chí một điểm màu vui tươi trong không gian dễ trở nên đơn điệu. ODDO để lộ những gì nhiều kiến trúc sư khác che kín — dầm bê tông, mạch vật liệu — như cách nói rằng ngôi nhà không cần trơn tru hoàn hảo mới đáng sống; nó cần thành thật. Ở tầng dưới là sàn đá tối và trần bê tông thô; lên tầng trên, không gian được ốp gỗ để ấm hơn.

Triết lý ấy chạy xuyên suốt các công trình Việt Nam của họ. Trước TH+ House từng có CH House — một ngôi nhà trên mảnh đất mỏng tương tự ở Hà Nội, mặt tiền là bức tường gạch bê tông đục lỗ cho thoáng. Điểm chung không phải một phong cách hình thức, mà một niềm tin: nhà ở đô thị Việt Nam không nhất thiết phải là hộp kín chống lại thành phố, mà có thể là bộ lọc — giữ lại cái tốt của mật độ và lọc bớt cái khó.

Với bối cảnh Việt Nam, đây là góc nhìn đáng giá hơn nhiều so với việc chỉ trầm trồ “nhà đẹp”. Hàng triệu người Việt đang sống trong nhà ống, nhà hẻm, nhà siêu mỏng — phần lớn xây theo bản năng “bịt kín để yên thân”. ODDO cho thấy một khả năng khác: ngay trên 2,5m bề ngang, người ta vẫn có thể có một ngôi nhà ngập sáng, thoáng khí và kết nối, nếu chịu nghĩ lại từ đầu về chuyện tường ở đâu và lực đi đường nào.

Studio do ba cộng sự dẫn dắt — Nguyễn Đức Trung, Mai Lan Chi Obtulovičová và Marek Obtulovič — và từng thắng giải Studio kiến trúc mới nổi của năm tại Dezeen Awards 2021. Điều khiến họ quan trọng với thiết kế hiện nay không nằm ở một công trình đơn lẻ, mà ở chỗ họ kiên trì đặt lại câu hỏi gốc: một ngôi nhà tốt trong con hẻm Hà Nội thì nên cảm thấy như thế nào.