Nhà sách Livraria da Vila: trần xanh thành bầu trời

Trên đại lộ Paulista, một nhà sách quyết định không giấu hệ thống kỹ thuật đi đâu cả. Nó phủ tất cả bằng một sắc xanh duy nhất, và cái trần trở thành bầu trời.

Người bước vào cửa hàng mới của Livraria da Vila thường ngẩng đầu lên trước khi kịp nhìn vào sách. Phía trên là một khối xanh lớn hạ thấp xuống, chạy suốt chiều ngang không gian, ôm lấy toàn bộ khu đọc bên dưới. Màu ấy đặc đến mức khó xác định đâu là mép, đâu là chiều sâu. Cảm giác đầu tiên không phải đang ở trong một cửa hàng bán lẻ, mà đang đứng dưới một vòm trời được kéo xuống thấp vừa tầm mắt.

Cửa hàng nằm trên Avenida Paulista, trục đường đông đúc bậc nhất São Paulo, và là mắt xích mới trong quan hệ gần một thập niên giữa Livraria da Vila với văn phòng ARCHITECTS OFFICE. Chuỗi này đã có khoảng 17 điểm bán, mỗi điểm là một lần thử lại cùng một câu hỏi: kiến trúc có thể tham gia vào việc đọc như thế nào, thay vì chỉ làm cái hộp chứa sách.

Mặt bằng ở Paulista có chiều cao thông thủy rộng rãi — thứ mà bất kỳ nhà bán lẻ nào cũng thèm muốn. Nhưng đi kèm với nó là toàn bộ hệ thống kỹ thuật phơi ra: ống gió, đường ống, máng điện, hệ giằng mái. Cách xử lý quen thuộc là đóng trần giả để che, đổi lại mất chiều cao và tốn một khoản không nhỏ. Nhóm thiết kế chọn hướng ngược lại. Họ giữ nguyên mọi thứ và sơn phủ tất cả bằng một màu.

Màu được chọn tham chiếu tới Yves Klein, người dành phần lớn sự nghiệp để đẩy một sắc xanh tới ngưỡng của trải nghiệm thị giác. Trong tranh Klein, xanh không nằm phía sau chủ thể; nó chính là chủ thể — một trường màu hút hết ánh sáng, làm tan ranh giới và giữ người xem đứng lại lâu hơn dự định. Ở nhà sách này, nguyên lý ấy được chuyển sang chiều đứng: một mặt phẳng màu treo trên đầu, làm nhiệm vụ của bầu trời.

Bề mặt hoàn thiện mờ là chi tiết quyết định. Không có độ bóng nên không có phản chiếu, và khi ánh sáng không bám vào bất cứ cạnh nào, ống gió cùng máng kỹ thuật mất dần đường viền, chìm vào màu. Cái từng là thứ phải che giấu nay đọc thành kết cấu của một vòm trời nhân tạo. Chiều cao thật của không gian cũng bị đánh lừa theo — mắt không còn mốc để đo, nên trần vừa như ở rất gần vừa như mở ra vô hạn.

Phần trên và phần dưới của cửa hàng được đặt vào thế tương phản có chủ ý. Tầng dưới trắng, sáng, mang nhịp điệu điềm tĩnh gần với thư viện công cộng, nơi người ta tìm sách theo chủ đích. Phần trên thì đậm chất điện ảnh, đưa người đọc vào một trạng thái khác hẳn. Hai thế giới ấy nằm cạnh nhau trong cùng một mặt bằng, và việc di chuyển giữa chúng cũng là một cách dẫn chuyện.

Ở khu vực trung tâm, mặt trần này không giữ nguyên một trạng thái. Nó chuyển cảnh: lúc là mây trắng trôi trên nền xanh ban ngày, lúc chuyển sang dải hồng cam của hoàng hôn, rồi ngả về sắc xanh thẫm của trời đêm. Sàn cũng phủ xanh, nên khi đứng giữa khu vực này người đọc gần như bị bao trọn trong màu, không còn phân biệt rõ đâu là trần đâu là nền. Sách vẫn xếp đầy quanh tường, nhưng nhịp thời gian trong phòng thì do bầu trời giả kia quyết định.

Bên dưới lớp màu, cách tổ chức mặt bằng lại rất tỉnh táo. Các kiến trúc sư đọc cửa hàng như một mảnh đô thị thu nhỏ: kệ sách và hệ đèn trần cùng chạy theo một lưới ô phố, tạo ra khối, tuyến phố, ngã rẽ và những khoảng dừng chân. Người mua không đi theo một luồng bắt buộc mà tự chọn đường, và mỗi ngã rẽ lại mở ra một chủ đề sách khác. Hệ kệ được thiết kế thành các mô-đun độc lập, tự mang trong nó đèn chiếu, bảng chỉ dẫn và cách phân loại — nghĩa là có thể tháo, dịch chuyển, sắp lại khi cửa hàng đổi cách bày mà không phải sửa kiến trúc.

Cách nghĩ này gần với thứ mà các thương hiệu bán lẻ đang theo đuổi khi biến cửa hàng thành điểm đến văn hoá, tương tự cách Louis Vuitton biến cửa hàng thành nhà sách nghệ thuật. Điểm khác là ở đây sách vẫn là hàng hoá chính, còn kiến trúc chỉ nhận phần việc tạo lý do để người ta nán lại lâu hơn.

Một quán cà phê Le Jazz đặt ngay trong cửa hàng nối liền ba việc vốn hay tách rời: đọc, nghỉ và trò chuyện. Mặt tiền mở thẳng ra vỉa hè Paulista, không bậc thềm, không cửa kính khép kín, nên ranh giới giữa dòng người đi bộ và không gian sách gần như biến mất. Ai đó dừng lại vì tò mò với mảng xanh nhìn thấy từ ngoài đường có thể bước vào mà không cảm thấy mình đang bước vào một cửa hàng.

Với thị trường Việt Nam, bài học ở đây không nằm ở sắc xanh. Nó nằm ở chỗ một ràng buộc kỹ thuật và ngân sách đã được xoay thành ý tưởng chính của công trình, thay vì bị che đi bằng lớp trần thạch cao quen thuộc. Khi sách ngày càng được mua trên mạng, thứ giữ chân người đọc ở cửa hàng vật lý là cảm giác đứng trong một không gian mà họ muốn ở lại — điều mà sự trở lại của giá sách trong trang trí nhà cũng đang nói theo cách riêng của nó.