Nhà 'tổ chim' Ba Vì: cả tầng một dành cho gia đình

Ở Yên Bài, Ba Vì, PAK Architects dựng một ngôi nhà cuối tuần theo cách ít ai chịu làm: nhường trọn tầng một cho sinh hoạt chung, đẩy hết phòng ngủ lên tầng hai, rồi lấy phần trống bên dưới làm hiên.

Thứ đầu tiên đập vào mắt khi tới ngôi nhà này là một ô cửa tròn khoét trên mảng tường màu đất nung. Trẻ con sẽ nhớ nó trước khi nhớ bất cứ thứ gì khác trong nhà. Nhưng ô cửa tròn không phải điều làm nên ngôi nhà — nó chỉ là phần dễ thấy nhất của một quyết định nằm sâu hơn, ở tầng mặt bằng.

Chủ nhà là một gia đình trẻ ở Hà Nội. Yêu cầu của họ không có gì lạ: một chỗ để cuối tuần cả nhà kéo nhau lên. Cái lạ nằm ở chỗ PAK Architects đọc yêu cầu đó thế nào. Thay vì chia đều diện tích cho phòng ngủ, phòng khách, phòng ăn như thói quen, nhóm thiết kế xếp lại thứ tự ưu tiên: khoảnh khắc cả nhà ngồi lại với nhau là thứ quan trọng nhất, nên nó được cả một tầng.

Khu đất 500m² nằm ở vùng đồi phía tây bắc ngoại thành Hà Nội, bao quanh là rừng tự nhiên và những dấu vết văn hoá bản địa còn khá nguyên. PAK nhìn khu rừng ấy như một nơi cư trú công bằng — người và các loài khác cùng sống ở đó theo bản năng của mình. Từ cách nhìn đó, họ lấy hình ảnh cái tổ chim làm điểm xuất phát: chim có tổ giữa rừng, thì con người quay về rừng cũng cần một cái tổ của riêng mình.

Ý niệm nghe có vẻ văn vẻ, nhưng nó được dịch thẳng sang hình khối. Diện tích xây dựng chỉ 220m² cho hai tầng — không lớn so với khu đất. Toàn bộ tầng một dành cho sinh hoạt chung, mở ra hết cỡ về phía tầm nhìn bao quát khu đất, nối liền với sân chơi ngoài trời và bể bơi. Khối chức năng phụ bị đẩy về phía tây, kèm một hàng cây lớn trồng chắn nắng chiều. Đó là cách xử lý hướng tây thẳng thắn nhất: không rèm, không lam nhôm, chỉ có bóng cây và một khối nhà đứng chắn.

Bên trong, không gian chung không bị cắt vụn. Bàn ăn, bếp, chỗ ngồi quây quanh lò sưởi nằm trong cùng một trường nhìn, ngăn nhau bằng đồ đạc và cao độ chứ không bằng tường. Người đứng nấu vẫn thấy người ngồi ngoài hiên. Đứa trẻ chạy từ bể bơi vào nhà không phải đi qua cánh cửa nào.

Cái giữ cho hai tầng không rời nhau là một khoảng thông tầng lớn ở giữa nhà. Cầu thang và hành lang gặp nhau tại đây, nên mọi chuyển động trong nhà đều đi ngang qua nó. Đứng dưới nhìn lên thấy người trên tầng; đứng trên nhìn xuống thấy cả phòng khách. Khoảng trống đó cũng là ống thông gió tự nhiên của ngôi nhà — thứ mà một căn nhà giữa vùng đồi ẩm cần hơn là một hệ điều hoà chạy suốt.

Việc đẩy phòng ngủ lên tầng hai đẻ ra một hệ quả mà nhóm thiết kế khai thác triệt để: phần dưới các phòng ngủ trở thành hiên và hành lang. Đây là lớp đệm giữa ngoài và trong, chỗ mà người đi từ sân vào nhà được dừng lại một nhịp trước khi thật sự vào bên trong. Nó cũng làm đúng việc của một mái hiên miền nhiệt đới: cản mưa hắt, chặn nắng chiều trước khi nắng chạm mặt kính.

Hệ cột chống đỡ các phòng tầng hai và bộ mái phía trên là chỗ ngôi nhà nhắc thẳng tới nhà sàn — kiểu nhà của các cộng đồng dân tộc thiểu số vùng núi Tây Bắc. Không phải nhắc bằng hoa văn hay chi tiết trang trí, mà bằng nguyên tắc: nâng phần ở lên khỏi mặt đất, để trống bên dưới, phủ lên trên một bộ mái lớn. Mái dốc của Yên Bài Villa đổ theo hướng dốc của địa hình quanh nó, nên nhìn từ xa khối nhà không cắt ngang đường chân trời mà trượt theo.

Vật liệu đi cùng logic đó: đá, gỗ, bê tông để trần. Không đánh bóng, không sơn phủ. Mảng tường màu đất nung mà ô cửa tròn khoét vào là thứ duy nhất lên tiếng về màu sắc, và nó lên tiếng đủ to để cả ngôi nhà nhận ra mình giữa nền xanh của rừng.

Điều đáng nói ở ngôi nhà này không nằm ở việc nó đẹp tới đâu, mà ở chỗ nó chọn hy sinh cái gì. Nhường cả một tầng cho không gian chung nghĩa là phòng ngủ phải nhỏ lại, phải chấp nhận leo cầu thang, phải chia nhau một hành lang. Đổi lại, cả nhà có một chỗ đủ rộng để không ai phải rút về phòng riêng. Với một căn nhà chỉ dùng vào cuối tuần, đó là phép đổi đúng.