Ở hội chợ vật liệu Material Matters năm nay, có những viên gạch không đi qua lò. Chúng được vi khuẩn kết dính lại, theo đúng cách san hô tự dựng nên bộ xương của mình.
London Design Festival lần thứ 24 chạy từ 12 đến 20/9. Trong lịch dày đặc ấy, Material Matters chỉ chiếm ba ngày — 15 đến 17/9, tại Unlocked Shoreditch — nhưng đây là chỗ đáng ghé nhất với những ai quan tâm đến chuyện ngôi nhà được làm bằng gì.
Hơn 50 đơn vị trưng bày, và danh mục nghe như một bản kiểm kê của ngành xây dựng trong mười năm tới: gạch, gạch men và tấm panel làm từ phế thải; xốp phân huỷ sinh học chạy bằng biochar; các vật liệu sinh học tái tạo từ Front, Biomason, Carbon Cell và The New Materialist.
Vật liệu thôi được khai thác, nó được nuôi
Điểm chung của những thứ trên không nằm ở chỗ chúng “xanh”. Nó nằm ở chỗ chúng thay đổi động từ.
Gạch của Biomason không được nung. Vi khuẩn được cấy vào hỗn hợp cốt liệu, rồi trong vài ngày chúng tiết ra canxi cacbonat để kết dính các hạt lại — cơ chế y hệt cách rạn san hô hình thành. Không lò, nghĩa là không phần phát thải lớn nhất của ngành gạch. Viên gạch chuyển từ sản phẩm của lửa sang sản phẩm của sinh học.
Studio Prima Materia thì đi hướng khác: đồ nội thất làm từ gỗ sồi tận thu của một toà nhà brutalist ở Holborn. Gỗ đã sống một đời trong kết cấu, giờ sống đời thứ hai trong phòng khách. Còn Phyta Biodesign mang tới hệ mặt đứng gốm in 3D có tích hợp sẵn chỗ trú cho chim và côn trùng — mặt đứng không chỉ che mưa cho người, nó còn là chỗ ở của loài khác.
Song song hội chợ là Wood Awards và Only Natural Awards, hai giải tôn vinh vật liệu tự nhiên và tay nghề thủ công. Sự ghép đôi này không ngẫu nhiên. Vật liệu càng “sống” thì càng đòi người làm phải hiểu nó, và cái hiểu đó thuộc về nghề chứ không thuộc về dây chuyền.
Việt Nam đọc được gì từ đây
Câu chuyện nghe rất xa, cho tới lúc nhìn lại sân sau của mình.
Việt Nam có sẵn hai thứ mà châu Âu đang phải xây từ đầu: một nguồn phế phẩm nông nghiệp khổng lồ — trấu, xơ dừa, tro bay — và những làng nghề gạch gốm còn hoạt động. Ngôi nhà ở Vĩnh Long của NAQI Architecture là ví dụ gần nhất: lớp gạch gốm tái chế lấy từ làng Mang Thít vừa làm mát thụ động, vừa nối công trình vào một ngành vật liệu đã có sẵn tại chỗ.
Khác biệt là ở chỗ đặt câu hỏi. Ở London, người ta hỏi làm sao chế ra vật liệu ít phát thải. Ở Việt Nam, câu hỏi thực tế hơn nhiều: làm sao dùng lại thứ đang bị đốt bỏ hoặc chôn lấp. Hai đường khác nhau, cùng một đích.
Với người đang sửa hoặc xây nhà, phần dùng được ngay không nằm ở gạch vi khuẩn — thứ đó còn lâu mới tới Việt Nam với giá hợp lý. Nó nằm ở nguyên tắc: phần lớn dấu chân carbon của một ngôi nhà đã nằm sẵn trong bức tường trước khi ai đó bật cái điều hoà đầu tiên. Chọn vật liệu địa phương, chọn thứ tận thu được, chọn thứ ít qua lửa — ba quyết định đó ảnh hưởng nhiều hơn mọi thiết bị tiết kiệm điện cộng lại.
Material Matters không bán giải pháp cho nhà phố Việt Nam. Nó bán một cách nghĩ: vật liệu không phải thứ mình lấy từ đất, mà là thứ mình phải trả lại.
• Đọc thêm: Tường đất đổ tại chỗ: vật liệu cũ nhất quay lại bằng cửa chính
