Một mảng kính lớn vẽ cho mùa đông dài ở châu Âu, đặt vào phòng học Hà Nội, sẽ biến buổi chiều tháng sáu thành cực hình. Sàn gỗ tự nhiên của xứ ôn đới, đặt ở TP.HCM, cong vênh sau vài mùa mưa. Trường quốc tế nhập được chương trình học và bộ nhận diện, nhưng không nhập được khí hậu.
Hệ thống trường quốc tế và song ngữ ở Việt Nam mang theo những bộ tiêu chuẩn thiết kế hình thành ở nơi khác. Vấn đề không nằm ở chỗ tiêu chuẩn ấy tốt hay dở, mà ở chỗ nó được viết cho một điều kiện vật lý khác. Khi bản vẽ gốc gặp nắng gió ven biển Rạch Giá hay độ ẩm mùa nồm Hà Nội, khoảng cách hiện ra rất nhanh — và luôn ở dạng hóa đơn vận hành.
Tại Mekong Green International School (Rạch Giá, Kiên Giang), nhóm Econs bọc quanh công trình một hệ lam vừa cản nắng, chắn gió cho khí hậu nhiệt đới ven biển, vừa để mặt đứng gợi lại hình ảnh dòng Mekong. Một chi tiết làm hai việc: kỹ thuật và kể chuyện.
Trong chuỗi quyết định ấy, nội thất giữ vai trò lớp chuyển ngữ. Đây là lớp gần học sinh nhất — quyết định các em ngồi thế nào, đọc ở đâu, di chuyển ra sao, làm việc nhóm kiểu gì. KTS Lê Quang Việt, nhà sáng lập Inoah Studio, đặt bài toán rất gọn: “Làm sao giữ DNA quốc tế của thương hiệu giáo dục, đồng thời tạo ra không gian thực sự vận hành hiệu quả trong bối cảnh Việt Nam.”
Brighton College Vietnam — cơ sở đầu tiên của hệ thống giáo dục Anh quốc có từ năm 1845 — mở tại một đại đô thị phía Đông Hà Nội trên khuôn viên 3,4 ha. Nhóm thiết kế không dựng một bản sao Brighton ở Anh, mà tìm điểm giao: tre tự nhiên, gạch đỏ và các vật liệu quen thuộc của kiến trúc bản địa được đặt cùng hệ ngôn ngữ với phong cách Anh hiện đại. Nhà ăn tham chiếu ga King’s Cross nhưng làm bằng tre nứa. Trong nhà hát 500 chỗ, các tấm mành tre trên trần và vòm sân khấu làm mềm một không gian biểu diễn cỡ lớn.
Cách làm ấy lặp lại ở thư viện. Bên cạnh phòng đọc chính gợi hình Keble Library của Đại học Oxford, các điểm đọc được rải ra hành lang và khu sinh hoạt, đưa sách vào lộ trình đi lại hằng ngày của học sinh thay vì gói nó trong một căn phòng.
Nếu Brighton bản địa hoá một nguyên mẫu có sẵn thì trường mầm non TTC Elite Bến Tre đi ngược lại. Công trình do KIENTRUC O thực hiện, KTS Đàm Vũ chủ trì, hoàn thành năm 2017, phát triển từ điều kiện cảnh quan và sinh thái của Cù Lao Bảo. Ở đây bối cảnh có mặt trước khi hình khối được xác định — không gian mở, gắn với thiên nhiên địa phương, thay vì áp một hình mẫu chuẩn hoá từ nơi khác.
Còn ở trường mẫu giáo quốc tế Dwight Hà Nội (Eigh-T Architects, KTS Vũ Ngọc Anh chủ trì, tại The Manor Central Park), bản địa hoá diễn ra ở tầng ít ai để ý: vận hành. Các cặp lớp học liền kề ngăn bằng hệ cửa trượt, ghép hoặc tách tuỳ hoạt động — phục vụ trực tiếp cách tổ chức lớp linh hoạt của chương trình. Thiết bị giấu sau cánh tủ sát tường theo tiêu chuẩn Dwight để an toàn cho trẻ. Sảnh nghỉ kết hợp cây xanh làm khoảng đệm giữa các khu chức năng. Chuẩn quốc tế ở đây không hiện ra bằng hình thức thị giác mà bằng việc không gian có đỡ được phương pháp sư phạm hay không.
Với bậc mầm non, không gian chạm thẳng vào cảm giác an toàn và khả năng tự lập của trẻ. Tại cơ sở Mễ Trì của Sakura Montessori, hai không gian Sảnh Việt và Sảnh Nhật được tổ chức như điểm chạm văn hoá trong ngày của trẻ: một bên gợi nhắc vật liệu, hình khối và hoạ tiết truyền thống Việt, một bên khai thác tinh thần tối giản kiểu origami. Ở cơ sở Hà Đông, hệ thống này có trường mầm non đầu tiên tại Việt Nam đạt chứng chỉ công trình xanh EDGE của IFC, với mức tiết kiệm 28% năng lượng, 24% nước và giảm 28% năng lượng hàm chứa trong vật liệu — nhờ giảm tỷ lệ cửa sổ trên tường, cách nhiệt tường ngoài và dùng gạch bê tông không nung.
Bản địa hoá không miễn phí. Mỗi điều chỉnh so với nguyên mẫu đều phải đàm phán với bộ tiêu chuẩn toàn cầu vốn sinh ra để giữ tính đồng nhất giữa các cơ sở. Thiết kế riêng cho từng bối cảnh tốn tiền và tốn thời gian hơn dùng bản vẽ mẫu. Tre đòi hỏi quy trình xử lý, phòng cháy và bảo trì khác hẳn vật liệu công nghiệp. Và mọi giải pháp phải đồng thời qua được quy chuẩn xây dựng trường học của Việt Nam lẫn kiểm định của hệ thống giáo dục quốc tế.
Vậy nên câu hỏi để đánh giá một ngôi trường quốc tế đã bản địa hoá không phải là nó có bao nhiêu chi tiết mang màu Việt, mà là: giải pháp ấy có sống được với khí hậu và cách vận hành ở đây không, và nó có biến giá trị giáo dục thành một trải nghiệm không gian cụ thể không.
Chuyện vật liệu bản địa quay lại công trình đương đại cũng đang diễn ra ở quy mô rộng hơn — từ màu đất nung hợp khí hậu và tay nghề Việt đến việc ngành nội thất Việt tự chủ dần nguồn vật liệu.
• Đọc thêm: Người đàn ông xây trường ở nơi không có điện — và vừa nhận giải kiến trúc danh giá nhất thế giới
